تاریخچه ارمنستان؛ از اسطوره هایک تا نخستین کشور مسیحی جهان
ارمنستان، کشوری در منطقه قفقاز جنوبی، دارای یکی از کهنترین و پرفرازونشیبترین تاریخهای جهان است. این سرزمین که در محل تلاقی تمدنهای بزرگ شرق و غرب قرار گرفته، همواره شاهد جنگها، مهاجرتها و امپراتوریهای مختلف بوده است. با وجود تمام این فراز و نشیبها، ارمنیان توانستهاند هویت، زبان و فرهنگ منحصربهفرد خود را در طول هزاران سال حفظ کنند. در این راهنما، سفری به دل تاریخچه ارمنستان خواهیم داشت.
تاریخ ارمنستان به طور کلی به پنج دوره اصلی تقسیم میشود: دوران پیشاتاریخ، دوران باستان، سدههای میانه، عصر جدید نخستین و عصر مدرن. در این راهنما، با نگاهی به مهمترین رویدادهای تاریخی این سرزمین، شما را با این تمدن دیرینه آشنا میکنیم.
خاستگاه و دوران پیشاتاریخ
خاستگاه ارمنیان، تلفیقی از اقوام مختلف ساکن در فلات ارمنستان است. بر اساس دیدگاههای تاریخی، این قوم در اثر ادغام تدریجی اقوام مهاجر هندواروپایی (قوم آرمن) با اقوام بومی قدیمیتری مانند هوریها، اورارتوییها و هایاسا شکل گرفتهاند . خود ارمنیان، خود را «های» (Hay) و سرزمینشان را «هایک» یا «هایاستان» مینامند که ریشه در اسطورههای کهن آنها دارد .
در دوران پیشاتاریخ، شواهدی از استفاده از مصنوعات آهنی در قلمرو هیتیها در حدود ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد، در منطقه ارمنستان کنونی به دست آمده است . یکی از مهمترین تمدنهای این منطقه، پادشاهی اورارتو (Urartu) بود که از حدود قرن نهم تا ششم پیش از میلاد در اطراف دریاچه وان حکومت میکرد. این پادشاهی که در کتیبههای آشوری به آن اشاره شده، به عنوان یکی از پیشینیان مستقیم دولت ارمنی شناخته میشود .
دوران باستان؛ از ساتراپی هخامنشی تا پادشاهی مستقل
قدیمیترین نوشتهای که در آن به نام «ارمنستان» اشاره شده، سنگنبشته بیستون مربوط به دوران داریوش بزرگ هخامنشی (حدود ۵۱۲ پیش از میلاد) است که در آن از «آرمینا» به عنوان یکی از ساتراپیهای شاهنشاهی یاد شده است [citation:2][citation:12]. پس از فتوحات اسکندر مقدونی، ارمنستان در سال ۳۲۱ پیش از میلاد به یک پادشاهی مستقل تبدیل شد، اما سپس به عنوان یکی از پادشاهیهای هلنیستی زیر نظر امپراتوری سلوکیان درآمد .
اوج شکوفایی ارمنستان باستان در قرن اول پیش از میلاد و با حکومت تیگران دوم (تیگران بزرگ) رخ داد. او با فتح مناطقی از جمله سوریه، کیلیکیه و بخشهایی از بینالنهرین، قلمرویی وسیع از ارمنستان ایجاد کرد. این پادشاهی بزرگ، اما در سال ۶۹ پیش از میلاد توسط سردار رومی، لوکولوس، و سپس پومپه شکست خورد و به یک دولت تحت الحمایه روم تبدیل شد. پس از آن، ارمنستان به میدان رقابت دو امپراتوری بزرگ روم و اشکانی تبدیل شد و خاندانهای مختلفی بر آن حکومت کردند .
نخستین کشور مسیحی جهان
نقطه عطف بینظیر تاریخ ارمنستان در سال ۳۰۱ میلادی رخ داد. در این سال، تیرداد سوم، پادشاه ارمنستان، به تأثیر گریگور روشنگر (سنت گریگوری)، مسیحیت را به عنوان دین رسمی کشور اعلام کرد . این رویداد، ارمنستان را به نخستین کشوری در جهان تبدیل کرد که مسیحیت را به عنوان دین رسمی پذیرفت؛ دوازده سال پیش از امپراتوری روم . پذیرش مسیحیت تأثیری عمیق و ماندگار بر فرهنگ، هنر و هویت ملی ارمنیان گذاشت .
در سال ۴۰۵ میلادی، مسروب ماشتوتس، زبانشناس و الهیدان ارمنی، الفبای ارمنی را ابداع کرد . این اختراع، نقطه عطفی در تاریخ ارمنستان بود که امکان ترجمه متون مذهبی و ایجاد یک ادبیات غنی را فراهم کرد و هویت مستقل ارمنی را برای همیشه تثبیت نمود .
سدههای میانه و نبرد برای بقا
پس از سقوط پادشاهی اشکانی ارمنستان در سال ۴۲۸ میلادی، این سرزمین برای قرنها تحت سلطه امپراتوریهای همسایه قرار گرفت. با این حال، سلسلههایی مانند باگراتونیها در سدههای میانه توانستند استقلال نسبی را بازگردانند . در این دوران، ارمنیان برای حفظ ایمان مسیحی خود، به ویژه در برابر شاهنشاهی ساسانی، مقاومتهای بسیاری کردند. مهمترین این مقاومتها، نبرد آوارایر (۴۵۱ میلادی) به رهبری واردان مامیکونیان بود که اگرچه با شکست نظامی همراه بود، اما آزادی مذهبی ارمنیان را تضمین کرد .
دوران جدید؛ از ایران تا شوروی
ارمنستان برای مدتهای طولانی بخشی از قلمرو ایران بوده و فرهنگ آن تأثیر عمیقی از ایران پذیرفته است . در دوران صفویه، ارمنستان شرقی صحنه رقابت ایران و عثمانی بود و بر اساس پیمان زهاب در سال ۱۶۳۹، به دو بخش شرقی (تحت نفوذ صفویه) و غربی (تحت تصرف عثمانی) تقسیم شد .
در قرن نوزدهم، امپراتوری روسیه تزاری به تدریج قلمرو خود را در قفقاز گسترش داد و در نتیجه دو جنگ با ایران قاجار (پیمانهای گلستان و ترکمانچای در سالهای ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸)، بخش شرقی ارمنستان (ارمنستان امروزی) از ایران جدا و به روسیه ملحق شد . در اوایل قرن بیستم، یکی از تاریکترین صفحات تاریخ ارمنستان رقم خورد. در سالهای ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶، حکومت ترکهای جوان عثمانی، نسلکشی ارامنه را به اجرا درآورد که طی آن بیش از یک و نیم میلیون ارمنی جان خود را از دست دادند و صدها هزار نفر دیگر آواره شدند.
پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، ارمنستان برای مدت کوتاهی در سال ۱۹۱۸ استقلال یافت، اما در سال ۱۹۲۰ به جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی تبدیل شد و تا سال ۱۹۹۱ به عنوان یکی از ۱۵ جمهوری اتحاد جماهیر شوروی باقی ماند .
ارمنستان مدرن و استقلال
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ارمنستان در سپتامبر ۱۹۹۱ (شهریور ۱۳۷۰) استقلال خود را اعلام کرد. تاریخچه ارمنستان، روایتی از یک ملت است که با وجود قرار گرفتن در مسیر تهاجمها و امپراتوریهای بزرگ، توانسته هویت، ایمان و فرهنگ خود را زنده نگه دارد. این میراث غنی تاریخی، امروزه به عنوان یکی از جذابترین مقاصد گردشگری برای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ شناخته میشود. برای برنامهریزی سفری به این سرزمین کهن، ابرآسا پرواز بهترین راهنمای شماست.