تاریخ تفلیس؛ از چشمههای آب گرم تا پایتخت مدرن قفقاز
تفلیس (به گرجی: თბილისი)، پایتخت و بزرگترین شهر گرجستان، یکی از کهنترین و پرفرازونشیبترین شهرهای منطقه قفقاز است که در دو طرف رود متکواری (کورا) قرار گرفته و جمعیتی حدود ۱.۵ میلیون نفر را در خود جای داده است. این شهر که در قرن پنجم میلادی بنیانگذاری شده، در طول تاریخ خود پایتخت پادشاهیها و امپراتوریهای متعددی بوده و امروزه به عنوان قلب تپنده گرجستان مدرن شناخته میشود.
در این راهنما، سفری به دل تاریخ تفلیس خواهیم داشت و با ریشههای کهن، دوران شکوفایی، فراز و نشیبهای تاریخی و تحولات این شهر به شکل امروزی آشنا خواهیم شد.
ریشههای کهن؛ افسانه چشمههای آب گرم
داستان بنیانگذاری تفلیس با یک افسانه جذاب گره خورده است. بر اساس روایات تاریخی، واختانگ یکم، پادشاه گرجستان باستان یا همان ایبریا، در قرن پنجم میلادی در حال شکار بود که شاهینش را به دنبال قرقاولی فرستاد. شاهین و قرقاول هر دو در چشمههای آب گرم ناپدید شدند و وقتی پیدا شدند، به طور معجزهآسایی درمان شده بودند. این رویداد شگفتانگیز باعث شد واختانگ دستور دهد تا شهری در آن مکان ساخته شود و نام آن را «تْبیلیسی» (مشتق از واژه «تْبیلی» به معنای گرم) بگذارد.
همچنین در برخی منابع، ریشه نام تفلیس به واژه «تبریز» اشاره شده که سپس دگرگون گشته و به شکل «تفلیس» درآمده است. به هر حال، آنچه مسلم است این که چشمههای آب گرم معدنی، که هنوز هم در محله ابانوتوبانی (Abanotubani) فعال هستند، نقش محوری در شکلگیری این شهر داشتهاند.
دوران باستان و قرون وسطی؛ از پایتختی ایبریا تا حملات بیگانگان
تفلیس در طول قرنهای ۴ تا ۶ میلادی، شاهد جنگهای مداوم مردم گرجستان برای حفظ استقلال خود از امپراتوریهای ایران و روم بود. مردم غرب گرجستان حملات رومیها و مردم شرق گرجستان حملات ایرانیها را دفع میکردند. در اواسط قرن ۵ میلادی، واختانگ گرگ سر پایتخت را از متسختا به تفلیس منتقل کرد و رهبری مبارزه علیه ایرانیها را بر عهده گرفت. در نهایت در سال ۵۷۲ میلادی، گرجیها نیروهای خود را تقویت کرده و ایرانیان را از گرجستان اخراج کردند.
با ظهور اسلام در میانه قرن هفتم میلادی، گرجستان نیز از حملات اعراب در امان نماند. اعراب با حضور درازمدت خود، خسارات و لطمات فراوانی به گرجستان وارد ساختند. حکومت اعراب بر تفلیس با شکست آنها در جنگ دیدگوری در سال ۱۱۲۱ میلادی پایان یافت. در این نبرد، داویت چهارم (داویت سازنده)، پادشاه گرجستان، اعراب مسلمان و ترکان سلجوقی را شکست داد و آنان را از گرجستان اخراج کرد.
عصر طلایی گرجستان و تفلیس
پس از اخراج اعراب و سلجوقیان، گرجستان وارد عصر طلایی خود شد. در دوران سلطنت ملکه تامار (۱۱۸۴ تا ۱۲۱۳ میلادی)، گرجستان به اوج قدرت و شکوفایی فرهنگی رسید. در این دوره، تفلیس به عنوان پایتخت، مرکز فرهنگ، هنر و تجارت منطقه شد و شاعر بزرگ گرجی، شوتا روستاولی، قصیده حماسی «پلنگینه پوش» را در این شهر سرود.
دوران حملات مغول، تیمور و صفویان
شکوفایی گرجستان با حمله مغول در سال ۱۲۳۸ میلادی به پایان رسید. پس از آن، گرجستان شاهد حملات ویرانگر تیمور لنگ (۸ حملات بین سالهای ۱۳۸۶ تا ۱۴۰۳) بود که خسارات سنگینی به تفلیس وارد کرد. در سال ۱۴۸۴، دولت پادشاهی گرجستان به سه پادشاهی کاختی، کارتلی و ایمرتی تقسیم شد و تفلیس به پایتخت پادشاهی کارتلی تبدیل گشت.
در دوران صفویان، تفلیس بارها مورد حمله قرار گرفت. در سال ۱۶۱۶ میلادی، شاه عباس یکم برای سرکوب طغیان گرجستان، سپاهی بزرگ به این کشور گسیل داشت که منجر به کشتار و اسارت بسیاری از مردم گرجستان شد. با این حال، تفلیس همچنان به عنوان یک مرکز مهم سیاسی و فرهنگی باقی ماند و در سال ۱۷۳۵ میلادی توسط نادر شاه فتح شد.
الحاق به روسیه و دوران شوروی
در سال ۱۷۸۳، عهدنامه گرجیوسک مبنی بر حمایت روسیه از گرجستان امضا شد. در سال ۱۸۰۱، روسها گرجستان را به قلمرو خود منضم کردند و تفلیس به عنوان مرکز ایالت قفقاز امپراتوری روسیه (۱۸۴۴ تا ۱۸۸۱) شناخته شد. در سال ۱۹۱۸، پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، جمهوری دموکراتیک گرجستان تأسیس شد و تفلیس پایتخت آن گشت.
در سال ۱۹۲۱، ارتش سرخ تفلیس را به تصرف خود درآورد و گرجستان به اتحاد جماهیر شوروی ضمیمه شد. در سال ۱۹۲۲، تفلیس پایتخت جمهوری شوروی سوسیالیستی فدراتیو ماورای قفقاز شد و در سال ۱۹۳۶، دولت شوروی تفلیس را پایتخت جمهوری شوروی سوسیالیستی گرجستان اعلام کرد.
استقلال گرجستان و تفلیس مدرن
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال گرجستان در سال ۱۹۹۱، تفلیس پایتخت جمهوری مستقل گرجستان شد. دهه ۱۹۹۰ برای تفلیس دوران سختی بود؛ کارخانهها تعطیل شدند، حملونقل عمومی متوقف شد، برق قطع شد و سیستم گرمایش مرکزی از کار افتاد. بسیاری از ساکنان شهر، به ویژه روسها و ارمنیها، به روسیه و کشورهای دیگر مهاجرت کردند.
از سال ۲۰۰۴، دولت گرجستان برنامههای گستردهای برای نوسازی و بازسازی تفلیس آغاز کرد. امروزه، تفلیس با معماری ترکیبی از سبکهای قرون وسطی، نئوکلاسیک و استالینیست، یکی از جذابترین پایتختهای منطقه قفقاز محسوب میشود. پل صلح مدرن، کلیسای جامع سامبا، قلعه ناریکالا (قرن ۴ تا ۱۷ میلادی)، کلیسای آنچیسخاتی (قرن ۶) و کلیسای متخی (قرن ۱۳) از مهمترین جاذبههای تاریخی و معماری این شهر هستند.
تاریخ تفلیس، داستان شهری است که با وجود تهاجمات، اشغالها و تغییرات سیاسی متعدد، هویت فرهنگی خود را حفظ کرده و امروزه به عنوان یکی از مقاصد گردشگری محبوب منطقه قفقاز شناخته میشود. برای برنامهریزی سفری بینظیر به این شهر تاریخی و کشف شگفتیهای آن، ابرآسا پرواز بهترین راهنمای شماست.
