تاریخ باتومی؛ از بندرگاه باستانی باتوس تا نگین مدرن دریای سیاه
باتومی (به گرجی: ბათუმი)، دومین شهر بزرگ گرجستان و پایتخت جمهوری خودمختار آجارستان، یکی از کهنترین و پرجنبوجوشترین شهرهای ساحلی منطقه قفقاز است که در کرانه جنوب غربی دریای سیاه و در نزدیکی مرز ترکیه قرار گرفته است. این شهر که به عنوان «پایتخت تابستانی گرجستان» و «لاس وگاس دریای سیاه» شناخته میشود، ترکیبی بینظیر از تاریخ کهن، طبیعت نیمهگرمسیری و معماری مدرن را در خود جای داده است.
در این راهنما، سفری به دل تاریخ باتومی خواهیم داشت و با ریشههای کهن، دوران شکوفایی، فراز و نشیبهای تاریخی و تحولات این شهر به شکل امروزی آشنا خواهیم شد.
ریشههای کهن؛ از کولخیس تا بندرگاه باتوس
تاریخ باتومی به هزاره اول پیش از میلاد بازمیگردد و منطقهای که این شهر در آن قرار گرفته، در دوران باستان بخشی از پادشاهی کولخیس (Colchis) بود. یونانیان باستان این سرزمین را کولخیس مینامیدند و گرجیها آن را کلختی و بومیان محلی اگریسی میخواندند.
نخستین اشاره به باتومی در منابع تاریخی به ارسطو در قرن چهارم پیش از میلاد نسبت داده میشود که از واژه «باتئا» (Batea) به معنای «عمق» یاد کرده است. پلینیوس، نویسنده رومی (۲۳-۷۹ میلادی) نیز از این مکان با نامهای «باتا» و «ماتیوم» یاد کرده است. در نقشه راه رومی «تابولا پویتینگریانا» از قرن چهارم میلادی، نقطه جغرافیایی «پورتوس آلتوس» در محل باتومی امروزی علامتگذاری شده است.
نام شهر از مکان نخستین سکونتگاه آن در کرانه چپ رودخانه بات گرفته شده است. این بندرگاه که احداث آن را به آدریانوس، امپراتور روم نسبت میدهند، به دلیل عمق مناسب و محافظت طبیعی در برابر باد، از دیرباز به عنوان یک لنگرگاه امن برای کشتیها شناخته میشد.
دوران باستان و قرون وسطی؛ از لازها تا خلافت اسلامی
در طول قرنهای اول و دوم میلادی، منطقه باتومی تحت سلطه رومیان قرار گرفت و بعدها توسط یوستی نیانوس، امپراتور روم شرقی (بیزانس)، تصرف شد. پس از بنای دژ پترا در شمال باتومی، این شهر اهمیت خود را از دست داد و مدتی بعد به متصرفات پادشاهان لز (Laz) پیوست.
در سال ۶۴۳ میلادی، حبیب بن مسلمه، سردار مسلمان، گرجستان و از جمله باتومی را به صلح گشود و این شهر به دست مسلمانان افتاد. در اواخر سده دهم میلادی، باتومی جزو حکومت متحد گرجستان شمرده میشد و پس از تجزیه امپراتوری گرجستان، امیران متاوارهای گوری در آنجا مستقر شدند.
دوران عثمانی و گسترش اسلام
در سده پانزدهم میلادی، شهر و ناحیه باتومی مدتی در دست سلاطین عثمانی بود و از ۱۶۲۷ میلادی جزو متصرفات عثمانی شد و از همین دوره، اسلام در آنجا رواج یافت. گسترش اسلام در آجارستان، برخلاف برخی ادعاها، از طبقات مردمی به طبقات حاکم گسترش یافت و این فرآیند به طور شگفتآوری سریع بود.
در اوایل سلطنت سلطان احمد سوم، مردم گرجستان شورش کردند و از پرداخت مالیات سر باز زدند، ولی شورش سرکوب شد و عثمانیها در باتومی و چند جای دیگر قلعههایی بنا نهادند. در زمان سلطنت عبدالعزیز عثمانی، مسجد جامعی به نام عزیزیه در باتومی ساخته شد.
الحاق به روسیه و دوران طلایی توسعه
در ۱۸۷۸ میلادی، قشون روسی بندر و شهر باتوم را تصرف کردند و در ۲۸ اوت همان سال، به موجب عهدنامه سان استفانو، باتومی به آنان واگذار گردید. در ازای موافقت با الحاق باتومی به روسیه، وزیر خارجه بریتانیا لرد سالزبری، دیپلماتهای روسی را متقاعد کرد که باتومی را یک بندر آزاد اعلام کنند و ساخت استحکامات، زرادخانه دریایی یا پایگاه دریایی در آن ممنوع شود.
در ۲۵ اوت ۱۸۷۸، ارتش روسیه به فرماندهی ژنرال دمیتری سواتوپولک-میرسکی وارد باتوم شد و مارشال عثمانی درویش-پاشا کلید شهر را در میدان عزیزیه (میدان آزادی امروزی) تسلیم کرد. این شهر تا سال ۱۸۸۶ به عنوان بندر آزاد (Porto-Franco) فعالیت میکرد و سپس به فرمانداری کوتایسی ملحق شد.
گسترش باتومی در سال ۱۸۸۳ با ساخت راهآهن باتومی-تفلیس-باکو آغاز شد و در سال ۱۹۰۰ با تکمیل خط لوله باکو-باتومی، این شهر به بندر اصلی نفت روسیه در دریای سیاه تبدیل شد. جمعیت شهر به سرعت افزایش یافت: از ۸,۶۷۱ نفر در سال ۱۸۸۲ به ۱۲,۰۰۰ نفر در سال ۱۸۸۹ و سپس به ۱۶,۰۰۰ نفر در سال ۱۹۰۲ رسید.
در اوایل قرن بیستم، باتومی به کانون تحرکات سوسیال دموکراتیک تبدیل شد. استالین در اواخر سال ۱۹۰۱ وارد باتومی شد و در پالایشگاه نفت روچیلد مشغول به کار شد. در مارس ۱۹۰۲، کارگران پالایشگاه دست به اعتصاب گسترده زدند و در نهایت موفق به دریافت ۳۰ درصد افزایش دستمزد شدند.
قرن بیستم؛ از اشغال تا دوران شوروی
در آوریل ۱۹۱۸ میلادی، قشون عثمانی باتومی را اشغال کرد و سال بعد سپاهیان انگلیس وارد آنجا شدند. بریتانیا تا ژوئیه ۱۹۲۰ بر باتومی حکومت کرد و ساکنان این شهر در آن دوره، شهروند بریتانیا محسوب میشدند. در ژوئن ۱۹۱۹ میلادی، انگلیسیها باتومی را تخلیه کردند. پس از آن جمهوری گرجستان تأسیس شد ولی بعد از مدت کوتاهی سقوط کرد و حزب کمونیست قدرت را به دست گرفت.
در مارس ۱۹۲۱ میلادی، بر اثر معاهدهای بین دولت ترکیه و شوروی، قسمتی از گرجستان به نام قارص و اردهان به ترکها واگذار شد و باتومی همچنان در گرجستان باقی ماند و در ۱۶ ژوئن همان سال، مرکز جمهوری سوسیالیستی آجارستان شد. در دوران شوروی، باتومی به عنوان یک بندر مهم برای پردازش و ترانزیت نفت و همچنین یک مکان مناسب برای فرار از اتحاد جماهیر شوروی شناخته میشد.
باتومی مدرن؛ از تحول شهری تا پایتخت گردشگری
از سال ۲۰۱۰، باتومی با تأسیس ساختمانهای بلندمرتبه مدرن و بازسازی بافت بناهای قرن نوزدهم در شهر قدیمی تاریخی، متحول شده است. برجهای شیشهای، هتلهای لوکس بینالمللی و معماری آیندهنگر در کنار خانههای تاریخی بازسازیشده، چهرهای دوگانه و جذاب به این شهر بخشیده است.
امروزه، باتومی به عنوان پایتخت گردشگری گرجستان و یکی از محبوبترین مقاصد ساحلی منطقه شناخته میشود. بلوار معروف باتومی با طول ۷ کیلومتر، یکی از طولانیترین بلوارهای جهان است که پیادهروی، دوچرخهسواری و تماشای غروب آفتاب را برای گردشگران فراهم میکند. مجسمههای متحرک عشق (علی و نینو) با ارتفاع ۷ متر، که داستان عشق یک دختر آذربایجانی و یک پسر گرجی را روایت میکنند، از جاذبههای نمادین این شهر هستند.
تاریخ باتومی، داستان شهری است که با وجود تهاجمات، اشغالها و تغییرات سیاسی متعدد، هویت فرهنگی خود را حفظ کرده و امروزه به عنوان یکی از جذابترین مقاصد گردشگری منطقه قفقاز شناخته میشود. برای برنامهریزی سفری بینظیر به این شهر تاریخی و ساحلی، ابرآسا پرواز بهترین راهنمای شماست.
